Hej! Pamiętasz te czasy, kiedy stres kojarzył się z egzaminem na studiach albo ważną prezentacją w pracy? Dziś stres to coś więcej niż chwilowy dreszczyk emocji. To nasz codzienny towarzysz, który budzi nas rano i kładzie się z nami spać. Żyjemy w wiecznej gonitwie: deadline’y, powiadomienia, oczekiwania, FOMO, a w tle jeszcze galopująca inflacja i kryzys klimatyczny. Nic dziwnego, że coraz więcej z nas czuje się jak wyciśnięta cytryna. Mówimy o pokoleniu wypalonych, i nie, to nie jest żaden modny termin, tylko realne zjawisko, które zmienia nas od środka – dosłownie, na poziomie naszego mózgu.
Stres i on – nasz osobisty superbohater, kortyzol
Zacznijmy od biologii, ale bez nudnych wykładów. Wyobraź sobie, że stres to alarm, który włącza się, gdy nasz mózg czuje zagrożenie. Nieważne, czy to ucieczka przed mamutem, czy mail od szefa o 22:00, mechanizm jest ten sam. Nasze ciało odpala tryb „walcz lub uciekaj”, a główną rolę gra tu kortyzol, nazywany „hormonem stresu”.
W małych dawkach kortyzol jest super. Daje nam kopa, wyostrza zmysły, poprawia koncentrację na krótki czas. To dzięki niemu umiesz spiąć się przed egzaminem i w 15 minut powtórzyć kluczowe zagadnienia.
Obraz licencjonowany przez Google
Problem zaczyna się, gdy alarm nie chce się wyłączyć. Kiedy stres staje się chroniczny, poziom kortyzolu utrzymuje się na wysokim poziomie przez długie tygodnie, miesiące, a nawet lata. A to już ma swoje, dosyć ponure, konsekwencje.
Mózg w trybie przetrwania, czyli co się dzieje, gdy kortyzol szaleje
Chroniczny stres to dla naszego mózgu permanentne obciążenie. Zamiast działać jak sprawny procesor, zaczyna się przegrzewać. I to dosłownie widać w badaniach! Naukowcy z całego świata, w tym z polskich ośrodków, wskazują na fizyczne zmiany w strukturze mózgu. Na celowniku kortyzolu są przede wszystkim dwa kluczowe obszary:
- Hipokamp – to taka nasza centrala dowodzenia pamięcią i emocjami. Długotrwały, wysoki poziom kortyzolu uszkadza neurony w hipokampie, a nawet może prowadzić do jego kurczenia się. W efekcie trudniej nam zapamiętywać nowe rzeczy, jesteśmy roztargnieni, a nasze emocje stają się rozregulowane. Nie bez powodu problemy z pamięcią i koncentracją są jednymi z pierwszych objawów wypalenia.
- Kora przedczołowa – to z kolei nasz „szef” w mózgu, odpowiedzialny za podejmowanie decyzji, planowanie, logiczne myślenie i samokontrolę. Kiedy jesteśmy pod ciągłą presją, kora przedczołowa pracuje na zwolnionych obrotach. Łatwiej wpadamy w pułapkę impulsywnych decyzji, gorzej radzimy sobie z problemami i mamy wrażenie, że po prostu „głupiejemy”. Chroniczny stres upośledza jej funkcjonowanie, co widać np. u osób z depresją.
Zarówno hipokamp, jak i kora przedczołowa są kluczowe dla neuroplastyczności – czyli zdolności mózgu do tworzenia nowych połączeń i regeneracji. Kiedy stres je sabotuje, nasz mózg traci elastyczność i staje się mniej odporny na przyszłe wyzwania. To trochę jak próba uformowania gliny, która dawno wyschła i stwardniała. Ciągłe napięcie zaburza też neurogenezę, czyli proces powstawania nowych neuronów. Mózg w trybie „walcz lub uciekaj” nie ma czasu na takie „luksusy” jak rozwój i odbudowa.
Pokolenie Z i Millenialsi – dlaczego to właśnie my?
W badaniu przeprowadzonym w 2024 r. przez Deloitte aż 56% młodych ludzi w Europie przyznało, że żyje „od wypłaty do wypłaty”. W Polsce, według raportu STADA z 2022 roku, aż 70% badanych odczuwało wypalenie zawodowe, co stawia nas na niechlubnym szczycie w Europie. Młode pokolenia są w tym rankingu w czołówce: osoby poniżej 25. roku życia są najbardziej narażone na wypalenie.
Dlaczego? To nie jest tylko kwestia pracy. To splot wielu czynników:
- Presja na sukces: Już od najmłodszych lat wkuwamy, rywalizujemy i budujemy CV. Musimy być „najlepsi”, „najbardziej efektywni”, „mieć pasje” i „budować markę osobistą”.
- Cyfrowy szum: Social media to ciągłe porównywanie się z idealnymi, wykreowanymi życiami innych. Permanentne bycie „online” sprawia, że nigdy tak naprawdę nie odpoczywamy.
- Niepewność: Rosnące koszty życia, niemożność kupienia mieszkania, wizja kryzysów – to wszystko generuje lęk, który jest paliwem dla chronicznego stresu.
- Brak granic: Granica między życiem zawodowym a prywatnym się zatarła. Odpowiadamy na maile o północy, „zajrzeliśmy” do służbowego laptopa w weekend i „chwilę” popracowaliśmy na urlopie.
W efekcie pokolenie, które miało mieć „wszystko”, czuje, że ma „nic”. Albo że jest to „wszystko” tak wyczerpujące, że nie ma siły cieszyć się żadną z tych rzeczy. To uczucie pustki, zmęczenia, cynizmu i poczucia braku sensu w tym, co się robi, jest esencją wypalenia.
Jak odkręcić kran z kortyzolem?
Skoro wiemy, że problem jest realny, to co możemy zrobić? Odpowiedź nie jest prosta, ale klucz tkwi w zmianie perspektywy i codziennych nawykach.
- Rób cyfrowy detoks. Wyłączaj powiadomienia, zostawiaj telefon w innym pokoju, a wieczory spędzaj offline. Daj swojemu mózgowi odpocząć od ciągłej stymulacji.
- Ruszaj się. Aktywność fizyczna to jeden z najskuteczniejszych sposobów na obniżenie poziomu kortyzolu i stymulowanie neurogenezy. Nie musisz biegać maratonów, wystarczy spacer, joga, czy 30 minut tańca w kuchni.
- Naucz się mówić „nie”. Nie musisz brać na siebie wszystkiego. Asertywność to potężne narzędzie w walce z przeciążeniem.
- Szukaj sensu. Znajdź hobby, które sprawia ci radość, porozmawiaj z kimś o tym, co cię trapi. Budowanie relacji i poczucie przynależności są jak balsam dla zestresowanego mózgu.
- A przede wszystkim, nie bój się szukać pomocy. Jeśli czujesz, że sam nie dajesz sobie rady, rozmowa z psychologiem czy terapeutą nie jest oznaką słabości, ale siły i dojrzałości. Pamiętaj, że wypalenie jest jednostką chorobową oficjalnie uznawaną przez WHO od 2022 roku.
Pokolenie wypalonych to nie wyrok, a sygnał, że musimy zatrzymać się i przewartościować to, jak żyjemy. Zamiast bezmyślnie biec, zacznijmy po prostu iść, rozglądając się dookoła. Bo życie to nie sprint, a maraton, w którym najważniejsze jest, by dotrzeć do mety w jednym kawałku – i z mózgiem w nienaruszonym stanie.
